روی بسیاری از بطریها، ظروف پلاستیکی، نایلونها، پاکتها و بستهبندیهای مصرفی، علامتهایی دیده میشود که شاید در نگاه اول ساده و تزئینی به نظر برسند؛ اما بیشتر آنها اطلاعات مهمی درباره جنس ماده، نحوه تفکیک و امکان ورود بستهبندی به چرخه بازیافت میدهند. یکی از شناختهشدهترین این نشانهها، مثلثی است که داخل آن یک عدد نوشته شده و به آن کد بازیافت میگویند.
کد بازیافت بیشتر برای شناسایی جنس ماده استفاده میشود، نه اینکه بهتنهایی تضمین کند آن محصول حتماً بازیافت میشود. برای مثال، عدد ۱ داخل مثلث نشان میدهد بستهبندی از PET ساخته شده، اما اینکه همان بطری واقعاً بازیافت شود یا نه، به تمیز بودن، تفکیک درست، امکانات مرکز بازیافت و نوع مصرف آن بستگی دارد.
شناخت کدهای بازیافت کمک میکند مصرفکننده، تولیدکننده و واحدهای تفکیک ضایعات راحتتر تشخیص دهند هر بستهبندی از چه جنسی ساخته شده است. این موضوع قبل از ورود مواد به مراحل بازیافت پلاستیک اهمیت زیادی دارد، چون مخلوط شدن مواد ناسازگار میتواند کیفیت خروجی بازیافت را پایین بیاورد.
کد بازیافت یک شناسه عددی یا حرفی است که روی بستهبندیها درج میشود تا جنس ماده اصلی آنها مشخص باشد. در پلاستیکها، این کد معمولاً به شکل عددی از ۱ تا ۷ داخل مثلث بازیافت دیده میشود. هر عدد به یک نوع رزین یا گروهی از مواد پلاستیکی اشاره دارد.
به زبان ساده، کد بازیافت به ما میگوید بستهبندی از چه مادهای ساخته شده است. این کدها برای مراکز جمعآوری، کارخانههای بازیافت، تولیدکنندگان بستهبندی و حتی مصرفکنندگان کاربرد دارند؛ چون تفکیک درست مواد، بدون شناخت جنس آنها امکانپذیر نیست.
البته باید به یک نکته توجه کرد: وجود علامت بازیافت روی یک محصول همیشه یعنی «قابل بازیافت بودن قطعی» نیست. گاهی بستهبندی از چند لایه ساخته شده، با مواد غذایی آلوده شده یا در منطقهای قرار دارد که امکان بازیافت آن ماده خاص وجود ندارد.
برای فهم بهتر این موضوع، لازم است بدانیم پلاستیکها از مواد پلیمری مختلف ساخته میشوند و هرکدام رفتار متفاوتی دارند. به همین دلیل آشنایی با مفهوم پلیمر در کنار شناخت کدهای بازیافت میتواند دید دقیقتری نسبت به جنس بستهبندی ایجاد کند.
نماد بازیافت معمولاً همان سه فلش چرخشی است که به چرخه مصرف، جمعآوری و استفاده دوباره از مواد اشاره دارد. اما کد بازیافت عدد یا حروفی است که جنس ماده را مشخص میکند. این دو نشانه به هم مرتبط هستند، اما معنی کاملاً یکسانی ندارند.
برای مثال، ممکن است روی یک ظرف پلاستیکی عدد ۵ داخل مثلث نوشته شده باشد. این عدد یعنی جنس ظرف از PP یا پلیپروپیلن است. اما این علامت بهتنهایی نمیگوید که ظرف در همه شهرها یا همه مراکز بازیافت پذیرفته میشود.
پس بهتر است اینطور نگاه کنیم:
مهمترین کدهای بازیافت مربوط به پلاستیکها هستند. این کدها معمولاً با عددهای ۱ تا ۷ مشخص میشوند و هرکدام به نوع خاصی از پلاستیک اشاره دارند.
کد ۱ مربوط به پلیاتیلن ترفتالات است که با نام PET یا PETE شناخته میشود. این ماده بیشتر در بطری آب، بطری نوشیدنی، ظروف شفاف و برخی بستهبندیهای غذایی کاربرد دارد.
PET به دلیل شفافیت، وزن کم و مقاومت مناسب، یکی از پرمصرفترین پلاستیکها در بستهبندی است. در بسیاری از سیستمهای بازیافت، بطریهای PET جزو مواد شناختهشده و پرتقاضا هستند؛ البته به شرطی که تمیز و درست تفکیک شده باشند.
کد ۲ نشاندهنده پلیاتیلن سنگین یا HDPE است. این ماده معمولاً در تولید گالن، بطری شوینده، ظرف مواد بهداشتی، درپوشها و برخی بستهبندیهای مقاوم استفاده میشود.
HDPE استحکام خوبی دارد و در برابر ضربه و رطوبت مقاوم است. به همین دلیل برای محصولاتی که به بدنه محکمتری نیاز دارند، گزینه مناسبی محسوب میشود.
کد ۳ مربوط به PVC یا پلیوینیل کلراید است. این ماده در تولید لوله، روکش، برخی لیبلها، بستهبندیهای خاص و محصولات صنعتی کاربرد دارد.
PVC در جریان بازیافت باید با دقت بیشتری تفکیک شود، چون ترکیب آن با برخی پلاستیکهای دیگر میتواند کیفیت مواد بازیافتی را کاهش دهد. بنابراین اگر روی محصولی عدد ۳ دیده شود، نباید آن را با پلاستیکهای رایج مثل PET یا HDPE در یک گروه ساده قرار داد.
کد ۴ مربوط به پلیاتیلن سبک یا LDPE است. این ماده بیشتر در تولید کیسه، نایلون، فیلمهای بستهبندی، روکشها و بستهبندیهای نرم استفاده میشود.
LDPE انعطافپذیر است و در ضخامتهای مختلف تولید میشود. بسیاری از محصولات مربوط به نایلون بستهبندی بر پایه پلیاتیلن سبک یا ترکیبات نزدیک به آن ساخته میشوند. بازیافت این گروه ممکن است نسبت به بطریها دشوارتر باشد، چون فیلمهای نازک زود آلوده میشوند و تفکیک آنها به دقت بیشتری نیاز دارد.
کد ۵ مربوط به پلیپروپیلن یا PP است. این ماده در ظروف غذایی، درپوشها، نی، قطعات پلاستیکی، سطلها و بعضی فیلمهای بستهبندی استفاده میشود.
PP نسبت به بعضی پلاستیکهای رایج، مقاومت حرارتی بهتری دارد. به همین دلیل در برخی ظروف غذایی و بستهبندیهایی که نیاز به پایداری بیشتری دارند، کاربرد زیادی پیدا کرده است.
کد ۶ نشاندهنده پلیاستایرن یا PS است. این ماده در ظروف یکبارمصرف، فومهای بستهبندی، قطعات محافظ و برخی محصولات سبک استفاده میشود.
پلیاستایرن، مخصوصاً در حالت فومی، حجم زیادی دارد اما وزن آن کم است. همین ویژگی باعث میشود جمعآوری و بازیافت آن در بسیاری از سیستمها ساده نباشد. اگر روی ظرف یا بستهبندی عدد ۶ دیده شود، بهتر است آن را با پلاستیکهای رایج قابل بازیافت اشتباه نگیرید.
کد ۷ مربوط به سایر پلاستیکها یا ترکیباتی است که در گروههای ۱ تا ۶ قرار نمیگیرند. این گروه میتواند شامل پلاستیکهای چندلایه، پلیکربنات، نایلون، مواد مهندسی یا ترکیبات خاص باشد.
کد ۷ از همه کدها عمومیتر است و به همین دلیل تفسیر آن به بررسی دقیقتری نیاز دارد. وقتی روی بستهبندی عدد ۷ دیده میشود، نمیتوان فقط با نگاه کردن به عدد درباره بازیافتپذیری آن تصمیم گرفت.
| کد بازیافت | نام ماده | کاربردهای رایج | نکته مهم |
| ۱ | PET یا PETE | بطری آب، نوشیدنی، ظروف شفاف | از رایجترین مواد در بازیافت بطری |
| ۲ | HDPE | گالن، بطری شوینده، ظروف مقاوم | مقاوم و پرکاربرد در بستهبندیهای محکم |
| ۳ | PVC | لوله، روکش، لیبل، بستهبندی خاص | نیازمند تفکیک دقیقتر |
| ۴ | LDPE | نایلون، کیسه، فیلم بستهبندی | انعطافپذیر و پرمصرف |
| ۵ | PP | ظروف غذایی، درپوش، قطعات پلاستیکی | مقاومت حرارتی بهتر |
| ۶ | PS | ظروف یکبارمصرف، فوم، قطعات سبک | بازیافت دشوارتر در بسیاری از سیستمها |
| ۷ | OTHER | پلاستیکهای خاص یا چندلایه | نیازمند بررسی دقیقتر |
همه بستهبندیها از یک ماده ساده ساخته نمیشوند. بعضی بستهبندیها برای محافظت بهتر از محصول، چند لایه مختلف دارند. یک لایه ممکن است برای مقاومت باشد، یک لایه برای چاپ، یک لایه برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و یک لایه برای افزایش ماندگاری محصول.
در چنین بستهبندیهایی، خواندن کد بازیافت کمی پیچیدهتر میشود. اگر بستهبندی از چند ماده مختلف ساخته شده باشد، گاهی کد درجشده فقط به ماده غالب اشاره میکند و گاهی محصول در گروه مواد ترکیبی قرار میگیرد. به همین دلیل بازیافت بستهبندیهای چندلایه معمولاً از ظروف تکجنس سختتر است.
برای مثال، در بستهبندی خشکبار، قهوه، ادویه یا محصولات حساس به رطوبت، انتخاب لفاف بستهبندی فقط بر اساس ظاهر انجام نمیشود. جنس لایهها، ماندگاری محصول، مقاومت دوخت و کیفیت چاپ هم در تصمیمگیری نقش دارند. این نوع بستهبندیها ممکن است از نظر محافظت محصول بسیار مناسب باشند، اما از نظر تفکیک و بازیافت شرایط پیچیدهتری داشته باشند.
خیر. این یکی از رایجترین اشتباهات درباره کدهای بازیافت است. عدد داخل مثلث بیشتر جنس ماده را نشان میدهد، اما بازیافت واقعی به شرایط مختلفی بستگی دارد.
مهمترین عوامل مؤثر عبارتاند از:
برای مثال، یک بطری PET تمیز معمولاً شانس بیشتری برای بازیافت دارد. اما اگر همان بطری با مواد چرب، رنگی یا شیمیایی آلوده شده باشد، ممکن است وارد چرخه بازیافت نشود. به همین شکل، یک فیلم پلاستیکی نازک با چاپ زیاد، حتی اگر از ماده قابل بازیافت تولید شده باشد، همیشه بهراحتی بازیافت نمیشود.
گاهی کنار عددهای بازیافت، حروفی مثل PET، HDPE، LDPE، PP، PVC یا PS دیده میشود. این حروف نام اختصاری ماده اصلی بستهبندی هستند و کمک میکنند جنس محصول سریعتر تشخیص داده شود.
برای نمونه:
شناخت این حروف برای تولیدکنندگان هم اهمیت دارد. وقتی قرار است یک بستهبندی انتخاب شود، جنس ماده روی شفافیت، مقاومت، انعطافپذیری، دوختپذیری و حتی ظاهر نهایی اثر میگذارد. به همین دلیل شناخت انواع پلاستیک فقط برای بازیافتکنندهها نیست؛ برای برندها و تولیدکنندگان بستهبندی هم کاربرد مستقیم دارد.
در بستهبندیهای نرم و انعطافپذیر، کد بازیافت همیشه مثل بطریها واضح نیست. نایلونها، فیلمها، سلفونها، لفافها و پاکتهای لمینتی ممکن است ساختار متفاوتی داشته باشند و همین موضوع تفسیر کد را سختتر کند.
نایلون و بسیاری از فیلمهای نرم معمولاً بر پایه پلیاتیلن تولید میشوند. اگر جنس آنها LDPE باشد، کد ۴ برای آنها منطقی است. بعضی فیلمها هم بر پایه PP یا مواد دیگر تولید میشوند و ممکن است کد متفاوتی داشته باشند.
در محصولاتی مثل فیلم پلی اتیلن، شناخت جنس ماده مهم است؛ چون همین جنس روی انعطاف، ضخامت، شفافیت، مقاومت و قابلیت دوخت اثر میگذارد. از طرف دیگر، در محصولاتی مثل سلفون بسته بندی ممکن است ساختارهایی مانند OPP، BOPP، CPP یا ترکیبات لمینتی استفاده شود که باید جدا از نایلونهای پلیاتیلنی بررسی شوند.
پس در بستهبندیهای انعطافپذیر، فقط عدد داخل مثلث کافی نیست. نوع فیلم، ساختار لایهها، چاپ، مصرف محصول و جنس دقیق مواد هم اهمیت دارد.
در بستهبندی مواد غذایی، کد بازیافت اطلاعاتی درباره جنس ماده میدهد؛ اما برای انتخاب بستهبندی غذایی، معیارهای دیگری هم مهم است. بستهبندی باید بتواند از محصول در برابر رطوبت، نور، هوا، آلودگی و آسیب در حملونقل محافظت کند.
برای مثال، بستهبندی خشکبار با بستهبندی محصول پودری یا غذای آماده یکسان نیست. بعضی محصولات به بستهبندی شفاف نیاز دارند، بعضی دیگر به بستهبندی مقاوم در برابر نور و رطوبت. به همین دلیل در طراحی بسته بندی مواد غذایی، فقط بازیافتپذیری ملاک نیست؛ ایمنی، ماندگاری، کیفیت دوخت، چاپ و سازگاری با محصول هم باید بررسی شود.
پاکتها معمولاً برای خشکبار، قهوه، ادویه، محصولات بهداشتی، مکملها و کالاهای سبک استفاده میشوند. این پاکتها ممکن است تکلایه یا چندلایه باشند. هرچه ساختار پاکت پیچیدهتر باشد، تفسیر کد بازیافت و مسیر بازیافت آن هم دشوارتر میشود.
در یک پاکت بستهبندی ممکن است چند لایه مختلف برای استحکام، چاپ، دوخت و محافظت از محصول استفاده شود. اگر این لایهها از مواد متفاوت باشند، تفکیک آنها ساده نیست. با این حال، چنین ساختارهایی برای بسیاری از محصولات ضروری هستند، چون بدون آنها کیفیت و ماندگاری محصول کاهش پیدا میکند.
بنابراین نباید هر بستهبندی چندلایه را ضعیف یا نامناسب دانست. مسئله مهم این است که بستهبندی بر اساس نوع محصول، شرایط نگهداری و هدف برند انتخاب شود.
علاوه بر عددهای بازیافت، روی بستهبندیها ممکن است علائم دیگری هم دیده شود. این نمادها همیشه به معنی کد بازیافت نیستند، اما اطلاعات کاربردی درباره محصول میدهند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
این علائم را نباید با کدهای بازیافت اشتباه گرفت. بعضی از آنها درباره جنس ماده هستند، اما بعضی دیگر فقط نحوه مصرف یا مدیریت بستهبندی را توضیح میدهند.
کدهای بازیافت فقط برای مصرفکننده نهایی نیستند. تولیدکنندگان بستهبندی هم باید به این کدها توجه کنند، چون انتخاب جنس بستهبندی روی کیفیت محصول، تصویر برند، هزینه تولید، حملونقل و مدیریت پسماند اثر میگذارد.
در پلاستیک بستهبندی، انتخاب ماده اولیه فقط یک تصمیم فنی نیست. این انتخاب مشخص میکند بستهبندی چقدر مقاوم باشد، چقدر خوب چاپ شود، چقدر از محصول محافظت کند و بعد از مصرف چه مسیری برای تفکیک یا بازیافت داشته باشد.
تولیدکننده هنگام انتخاب بستهبندی باید چند نکته را همزمان ببیند:
برای مثال، در شیرینگ بستهبندی نوع فیلم اهمیت زیادی دارد. شیرینگ پلیاتیلن، PVC، POF یا PET از نظر رفتار حرارتی، شفافیت، مقاومت و مسیر بازیافت یکسان نیستند. بنابراین اگر روی بستهبندی شیرینگ کد یا حروف اختصاری درج شده باشد، میتواند برای تشخیص جنس آن مفید باشد.
برای خواندن کدهای بازیافت، بهتر است فقط به شکل مثلث توجه نکنید. ابتدا عدد داخل آن را ببینید، بعد حروف اختصاری را بررسی کنید و در نهایت نوع بستهبندی را در نظر بگیرید.
یک روش ساده برای خواندن این کدها:
با همین چند مرحله ساده، میتوان معنی بیشتر کدهای بازیافت را درستتر فهمید و از اشتباه در تفکیک مواد جلوگیری کرد.
کد بازیافت یک نشانه ساده اما مهم روی بستهبندیهاست. این کدها به ما کمک میکنند جنس مواد را بهتر بشناسیم و بدانیم هر بستهبندی از چه نوع پلاستیک یا مادهای ساخته شده است. در پلاستیکها، عددهای ۱ تا ۷ به گروههای مختلفی مثل PET، HDPE، PVC، LDPE، PP، PS و سایر ترکیبات اشاره دارند.
با این حال، کدهای بازیافت را نباید با تضمین بازیافتپذیری اشتباه گرفت. وجود عدد یا علامت بازیافت یعنی جنس ماده قابل شناسایی است، اما بازیافت واقعی به تمیزی، تفکیک درست، امکانات مراکز بازیافت، نوع چاپ، لیبل و تکجنس یا چندلایه بودن بستهبندی بستگی دارد.
برای مصرفکننده، شناخت این کدها به تفکیک بهتر کمک میکند. برای تولیدکننده، این کدها بخشی از تصمیمگیری درباره انتخاب ماده، طراحی بستهبندی و مسئولیتپذیری در برابر چرخه مصرف هستند.
کد بازیافت روی پلاستیک به چه معناست؟
کد بازیافت عدد یا حروفی است که جنس ماده پلاستیکی را مشخص میکند. این کد برای تشخیص نوع رزین و کمک به تفکیک مواد استفاده میشود.
آیا عدد داخل مثلث یعنی پلاستیک حتماً بازیافت میشود؟
خیر. عدد داخل مثلث جنس پلاستیک را نشان میدهد، اما قابل بازیافت بودن نهایی به امکانات بازیافت، تمیزی بستهبندی و ساختار محصول بستگی دارد.
کد ۷ روی بستهبندی یعنی چه؟
کد ۷ به معنی سایر پلاستیکها یا ترکیباتی است که در گروههای ۱ تا ۶ قرار نمیگیرند. این کد معمولاً به بررسی دقیقتری نیاز دارد.
کدام کدهای بازیافت رایجتر هستند؟
کدهای ۱ و ۲ یعنی PET و HDPE در بستهبندیهای مصرفی بسیار رایج هستند. کدهای ۴ و ۵ نیز در نایلونها، فیلمها و ظروف مختلف زیاد دیده میشوند.
